İşçiyi gece vardiyasına alırken akla hep aynı soru gelir: “Elimde işe giriş raporu var. Gece çalışabilir raporu diye ayrı bir belge mi gerekiyor?” Cevap, çalışana göre değişir. Kadın çalışanlar için açık bir rapor şartı vardır. Diğer çalışanlar için işin anahtarı sağlık gözetimidir. Sağlık gözetimi, işyeri hekiminin çalışan sağlığını işe girişten itibaren düzenli takip etmesi demektir. Bu yazıda kuralları sade bir dille anlatıyoruz.
Kanun ne diyor?
Önce terimi netleştirelim. Halk arasında gece vardiyası denir; kanun buna gece postası der. İş Kanunu’na göre gece dönemi en geç saat 20.00’de başlar, en erken saat 06.00’da biter. Gece çalışması kural olarak günde yedi buçuk saati geçemez.
İnternette “gece çalışana iki yılda bir rapor zorunlu” diyen yazılar hâlâ dolaşır. Bu bilgi eskidir; İş Kanunu’nun o kuralları yürürlükten kaldırıldı. Konu artık 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun sağlık gözetimi maddesinde düzenlenir. Buna göre işveren; işe girişte, iş değişikliğinde ve düzenli aralıklarla sağlık muayenesi yaptırmak zorundadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışan, sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
İşyeri hekimlerinin görev yönetmeliği de açık konuşur. Hekim, “gece postaları da dâhil olmak üzere” çalışanların sağlık gözetimini yapar. Yani gece vardiyası, hekimin takip listesinde ayrı bir başlıktır.
Üç özel durum daha var. Kadın çalışan, gece postasında çalışmasında sakınca olmadığına dair raporu işe başlamadan önce işyeri hekiminden alır. Gebe çalışan, gebeliği doktor raporuyla belirlendiği andan doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz. Emziren çalışanda bu yasak doğumdan itibaren bir yıl sürer; anne ya da bebeğin sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekiminin raporuyla belgelenirse süre altı ay daha uzar. On sekiz yaşını doldurmamış genç ve çocuk işçilerin gece çalıştırılması yasaktır; sanayiden sayılan işlerde bu yasak İş Kanunu’nda açıkça yazılıdır.
Pratikte ne yapmalı?
Aşağıdaki adımlar çoğu işyeri için yeterlidir:
- Yeni işçiyi doğrudan gece vardiyasına alacaksanız bunu hekime baştan söyleyin. İşe giriş sağlık raporu muayenesi, gece uygunluğu da gözetilerek yapılır.
- Gündüzden geceye geçiş de bir değişikliktir. Çalışanı işyeri hekimine bildirin ve uygunluk değerlendirmesi isteyin.
- Kadın çalışan için gece raporunu işe başlamadan önce alın ve dosyada saklayın.
- Muayene takvimini tehlike sınıfına göre kurun. Az tehlikeli işlerde en geç beş, tehlikeli işlerde üç, çok tehlikeli işlerde bir yılda bir muayene gerekir. Hekim gerek görürse bu süreleri kısaltabilir. Sınıfınızdan emin değilseniz tehlike sınıfı aracına bakın.
- Muayeneleri periyodik sağlık muayenesi programına bağlayın; sonuç belgelerini işyerinde saklayın.
Peki hekim hangi tetkikleri ister? Genelde kan tahlili, tansiyon takibi, işitme ve solunum testi gibi temel tetkikler öne çıkar. Kesin listeye işyeri hekimi karar verir; çünkü liste işe ve kişiye göre değişir. Şeker hastalığı, kalp sorunları ve uyku bozuklukları gece uyumunu özellikle etkiler.
Vardiyalı düzende işçileri mesai içinde bir araya toplamak zordur. Mobil sağlık aracı işyerinize gelir; tetkikler vardiya çıkışında yerinde yapılır. Üretim durmaz, kimse hastane kuyruğunda beklemez.
Bir kural daha: gece çalışmasının sağlığını bozduğunu raporla belgeleyen işçiye, olanaklar ölçüsünde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verilir.
Sık yapılan hatalar
- “Gündüz raporu var, gece için gerekmez” deyip hekime hiç sormamak.
- Kadın çalışanı rapor olmadan gece postasına başlatmak.
- Tehlikeli işte aile hekiminden alınan yazıyla yetinmek. Bu yol yalnız elli kişiden az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için açıktır.
- Eski “iki yılda bir” bilgisiyle plan yapıp tehlike sınıfına göre muayene periyodunu kaçırmak.
- Muayeneyi yaptırıp sonucu kaydetmemek. Denetimde belge sorulur; sözlü beyan yetmez.
Gece vardiyası kuran işveren için en kısa yol, süreci işyeri hekimiyle birlikte planlamaktır. Gözetim OSGB olarak Bursa ve çevre illerdeki işyerlerinde işe giriş raporundan mobil taramaya kadar tüm süreci yönetiyoruz. Vardiya düzeninize uygun bir sağlık gözetimi planı için bizi arayın: 0224 666 00 11.